Rzeszotary

to XI-wieczna osada służebna kasztelami krakowskiej. Później szlachecka, w połowie XV wieku podarowana Kanonikom Regularnym klasztoru Bożego Ciała w Krakowie na Kazimierzu. Miejscowość powstała we wczesnym średniowieczu. Początkowo funkcjonowała jako wieś służebna książąt krakowskich. Pierwsze wzmianki o Rzeszotarach pojawiają się w źródłach pisanych bardzo późno (dopiero z końcem XIV wieku). Ówczesny dziedzic tej wsi nazywał się Jakub Rzeszotko i prócz Rzeszotar posiadał również inne okoliczne włości.

Rzeszotary_VIII_2008

Mieszkańcy mieli obowiązek dostarczania na Zamek Krakowski sit do czyszczenia zboża i przesiewania mąki nazywanych trzyniakami, przetakami lub rzeszotami. Nazwy sit wiązały się przede wszystkim z ich przeznaczeniem,uzależnionym od wielkości oczek. Tak więc Rzeszotary zamieszkiwali ludzie wyrabiający rzeszota – „rzeszotarze”.

Wieś powstała przez wyrąb lasów bądź wypalanie, czyli – jak to dawniej określano – „na surowym korzeniu”. Pierwsze domostwa lokowano wokół wielkiego, okrągłego stawu (znajdował się w Rzeszotarach Górych, dzisiejsza ulica Górny Rynek). Ludność tu osiadła, wg brzmienia ich nazwisk była pochodzenia polskiego, wyjąwszy nieliczną grupę kolonistów niemieckich (zwanych Szwabami – do dziś istnieje przysiółek o nazwie Szwaby (ulica Szlachecka), którzy szybko się spolonizowali.

Od przełomu XII/XIII wieku Rzeszotary stały się własnością rycerską, ale do końca XIX wieku dominowało w nich rolnictwo. Dopiero XX w przyniósł tu intensywny rozwój rzemiosła ślusarskiego, co wpłynęło na zmianę charakteru zatrudnienia mieszkańców Rzeszotar, a także wzrost ich zamożności. Nie bez znaczenia pozostawało także zatrudnienie w Krakowie, Wieliczce, Świątnikach Górnych oraz za granicą. Z czasem wyodrębniły się dwie wsie, tj. Rzeszotary Duże (dzisiaj Górne) i Rzeszotary Małe (dzisiaj Dolne).

Pierwsza historyczna wzmianka o Rzeszotarach pochodzi z XIV wieku, a ściślej z 1375 r. Ówczesny dziedzic tej wsi nazywał się Jakub Rzeszotko. Kolejna wzmianka jest z 1381 r. – Franko z Rzeszotar występuje jako świadek w umowie zawartej pomiędzy Benedyktynami tynieckimi a proboszczem kościoła w Lisiej Górze koło Tarnowa.

W końcu XIV wieku mieszkała tu rodzina Pęcherzów (Panchyrzów), której własnością była kamienica usytuowana na rogu ulic Jagiellońskiej i św. Anny w Krakowie. Po jej wykupieniu w 1400 roku przez króla Władysława Jagiełłę i przebudowaniu w XV w stała się siedzibą (i jest do dziś) najstarszej części Uniwersytetu Jagiellońskiego, tj. Collegium Maius.

Same Rzeszotary także w 1400 roku zostały sprzedane przez wdowę po Stefanie Pęcherzu Małgorzatę i jej syna Franciszka Andrzejowi Czarnyszy, od którego 15 lat później odkupił je Jan Bona-Junta. Z kolei tegoż syn-Franciszek Junta w 1442 roku przed wyprawą z królem Polski Władysławem III Jagiellończykiem nad Morze Czarne przeciw Turkom, zapisał je klasztorowi Bożego Ciała na Kazimierzu w Krakowie : „300 grzywien zabezpieczonych na obu wioskach Rzeszotary [tj. Górnych i Dolnych] za zbawienie duszy ojca i swojej, gdyby przyszło mu zginąć w bitwie z Turkami i do kraju nie powrócić”.

Rzeczywiście w bitwie pod Warną w 1444 roku zginął król (zyskując przydomek Warneńczyk); zginął także Franciszek Junta. W tym samym roku wdowa po nim – Jadwiga z Jordanów Juntowa, jej syn Franciszek i córka, wypełniając wolę zmarłego podarowali za pośrednictwem Sądu Ziemskiego Krakowskiego obie wsie Rzeszotary wspomnianemu wyżej Klasztorowi Bożego Ciała na Kazimierzu. Klasztor prowadzony był wówczas przez Zakon Księży Kanoników Regularnych Laterańskich i w ich władaniu znalazły się Rzeszotary na kolejne 340 lat, aż do tzw. Reform Józefińskich, tj. cesarza Austrii Józefa II z 1780 r. kiedy to w części Polski będącej pod zaborem austriackim (zwanej wtedy Galicją i Lodomerią) zniesiono 74 klasztory, a majątek ich rząd austriacki przejął na własność i wystawił na licytację.

W ramach tych reform Rzeszotary, jako majątek klasztorny, zostały w 1785 roku skonfiskowane na rzecz Austriackiego Ministerstwa Finansów i po III rozbiorze Polski w 1795 roku sprzedane. Pierwszymi ich nabywcami była rodzina Żelechowskich herbu Ciołek, po nich Różańskich a następnie Zawadzkich herbu Habdank.

Murowany dwór w rzeszotarskim majątku, zamieszkiwany przez posesora (dzierżawcę) został zniszczony w 1846 roku w czasie rebelii chłopskiej przez chłopów z Koźmic, Janowic, Podstolic i Rzeszotar. Odbudował go Feliks Żelechowski dzięki pożyczce udzielonej przez krewnych z Bogusz koło Grajewa w Białostockiem.

Na pieczęci Rzeszotar z tamtych czasów, w otoku widniał napis : „Dominium Rzeszotary” , gdzie dominium oznaczało dużą posiadłość będącą w czyimś posiadaniu. Natomiast na tarczy widnieje odwzorowanie herbu Żelechowskich – Ciołek. W późniejszym czasie Rzeszotary posługiwały się pieczęcią wiejską. Składały się na nią dwa emblematy: Trójkąt Opatrzności Bożej jako wizualne godło w środku i nazwa „Gmina Rzeszotary”,w otoku. W pamięci historycznej Polaków zachowały się dwa nazwiska Żelechowskich z Rzeszotar tj. Józefa Witolda i Tadeusza. Obaj brali udział w powstaniu styczniowym w 1863 r. W rękach wymienionych wyżej rodów pozostawał dwór stanowiący centralny ich obiekt, zarówno w aspekcie gospodarczym jak i kulturowym. Do dworu należał też młyn (na miejscu dzisiejszej ulicy Młyńskiej) i karczma, której dzierżawcami byli przeważnie Żydzi. Stary dom w którym mieściła się karczma jest dziś nadal zamieszkany i znajduje się w części Rzeszotar nazywanej Mośkówką. Należący do dworu folwark w 1924 roku nabył Józef Cyzer. Z czasem kupił zapewne i dwór, gdyż od niego nabyła go Anna Oświęcimska, właścicielka nieistniejącej już apteki „Pod Złotym Słoniem” w Krakowie.

W 1945 roku cały majątek dworski, mimo iż nie przekraczał ustawowych 50 ha, został przejęty przez państwo, po czym jego użytki rolne zostały rozparcelowane, a lasy upaństwowione. Z części majątku dworskiego została utworzona Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna, uważana za jedną z pierwszych w Polsce. Wygnana z dworu ostatnia dziedziczka, Anna Oświęcimska zmarła 9 marca 1949 r. Pochowana jest na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie.

Dwór zasiedlony przez nowych mieszkańców i administrowany przez powojenną władzę, niszczał i w miarę upływu czasu popadał w coraz większą ruinę. W pierwszej dekadzie XXI w. został rozebrany.

Dziś wieś Rzeszotary ogromnie się rozbudowała. Zniknęła zabudowa drewniana oraz powstało wiele warsztatów rzemieślniczych.

Źródło: Wikipedia; atlaswsi.pl

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *