Historia

Miejscowość Świątniki Górne (pierwotnie Górki) została założona prawdopodobnie w XI wieku jako osada służebna należąca do kapituły katedry krakowskiej. Wybrani mieszkańcy mieli obowiązek służby w katedrze w Krakowie – służba kościelna, pilnowanie porządku, dzwonienie (min. dzwonem Zygmunta w pewnym okresie), oprowadzanie zwiedzających po katedrze i kryptach. Pierwszy zachowany zapis dotyczący Górek znajduje się w Liber beneficiorum Jana Długosza, gdzie wspomina się min. o podziale wsi na 12 gospodarstw, o obowiązku służebnym dającym jednocześnie zwolnienie od pańszczyzny oraz o przebiegu granic.

W latach 1590-1600 biskup krakowski, kardynał Jerzy Radziwiłł, sprowadził włoskich rusznikarzy, żeby mieć możliwość wyposażenia chorągwi biskupich. Dało początek działalności kowalskiej i płatnerskiej w Świątnikach. Gdy pod koniec XVIII w. nie było już zbytu na zbroje husarskie i szable, mieszkańcy wsi przenieśli swoje doświadczenia na produkcje głównie zamków i kłódek.

Od 1772 r. Świątniki znalazły się w zaborze austriackim. Władze zniosły zależności służebne wobec katedry i wieś przeszła na własność państwa. W trosce o rozwój techniczny i przemysłowy w Galicji, na wniosek sejmu we Lwowie, władze cesarskie założyły w 1888 r. c. k. Szkołę Ślusarską, aby kształcić przyszłych majstrów ślusarskich i wprowadzać nową technologię do produkcji kłódek (min. prasy ręczne i prasa parowa).

Świątniczanie licznie brali udział w walkach o wolność w 1846 r. (na Węgrzech) i w Powstaniu Styczniowym. Walczyli także w szeregach legionów polskich oraz wcieleni w austriackiej armii podczas I wojnie światowej, a także później podczas wojny polsko-bolszewickiej 1920-1921. W okresie międzywojennym nastąpił szczytowy rozwój ślusarstwa w Świątnikach. Obok Spółki Ślusarskiej działającej przy Szkole Ślusarskiej, działały także małe spółki przemysłowe – M. Czerwiński i Ska zwana jako „Haszpień”, Stanisław Kwintowski i Ska zwana jako „Mazur” oraz spółka „Polonez”. Po II wojnie światowej nowe władze ludowej Polski, naliczając olbrzymie podatki na prywatne spółki, doprowadziły na zaprzestania ich działalności i powołania w ich miejsce Spółdzielni Pracy Metalowców „Przyszłość”.

Świątniki Górne to jedna z najstarszych osad na terenie południowej Polski. Z zachowanych dokumentów wynika, że jej początki jako wsi służebnej sięgają XI wieku. Jednak jak wykazały badania archeologiczne i historyczne osadnictwo na tym terenie datuje się na VII i VIII wiek. Ziemie te porastała gęsta dębowo – bukowa puszcza zwana Wielkim Lasem (Silva Magna) lub Czarnym Lasem (Silva Nigra). Wolno stojące osady, zamieszkiwane przez liczne odłamy słowiańskiego plemienia Wiślan sięgały od Krakowa aż za rzekę Rabę.
Prace etnograficzne oraz historyczne przeprowadzone na przełomie XIX i XX wieku bezsprzecznie potwierdziły, że osadnictwo na terenie Pogórza Wielickiego ma swoje prapolskie korzenie. Dowodzą tego między innymi zabytki archeologiczne oraz nazwy miejscowe, które od wieków przetrwały w niezmienionej formie. Doskonałym przykładem są nazwy podkrakowskich wsi, takich jak Mogilany, która „od starożytnych mogił lub pogańskich kurhanów pochodzi”,Gaj- od świętego gaju pogańskiego, czy Sieprawia gdzie „na terenie wsi i w jej okolicy znajduje się około 20 kopców ziemnych lub kurhanów, których przeznaczenia nie udało się dotychczas ustalić. Dawniej było ich 200, ale już znikły”, być może zniszczone podczas prac rolniczych. Jedna z teorii stwierdza, że na podstawie kopca lub kurhanu zbudowany został najstarszy sieprawski kościół pod wezwaniem św. Marcina.

Prawdopodobnie w XI wieku Górki trafiły pod zależność Katedry Wawelskiej, kiedy po zjeździe gnieźnieńskim utworzono biskupstwo w Krakowie a wraz z nim szereg wsi o charakterze służebnym. Jak podaje Metryka Józefińska „Wieś Górki Świątniki z hojności Mieczysława króla polskiego Kościołowi Katedralnemu na zamku miasta Krakowa ku usłudze dana i zaznaczona.”

Z racji tego, że Górki należały do kościoła i były „wsią katedralną” od wczesnego średniowiecza, aż do połowy XIX wieku w osadzie istniał zakaz osiedlania się innowiercom. Stąd też pochodzi druga oboczna nazwa wsi Świątniki (od obowiązku posługi w świątyni wawelskiej).

Nazwa wsi ulegała kilkakrotnej zmianie, w źródłach historycznych spotkać można następujące nazwy: Śwatnik, Swatnyky, GorkyseuSwantniky, Światniki alias Górka, Świątniki, Górki Świątnicze, ŚwiątnikiGórne.

Pierwszym historycznym dokumentem opisującym wieś Górki był akt Liber beneficiorum Jana Długosza, spisany około 1470- 80 roku. Jest to opis wsi stanowiących uposażenie, to znaczy własność Katedry Krakowskiej. Autor dokładnie podaje położenie osady, opisuje jej granice oraz relacje z sąsiadami. Według Długosza wieś dzieliła się na 12 zagród, czyli rodów. Ich obowiązkiem była posługa w Katedrze, w zamian za zwolnienie ze wszelkich podatków oraz pańszczyzny. W Świątnikach nigdy nie było folwarku ani młyna, mieszkańcy mieli prawo do korzystania z pobliskich lasów oraz wyrębu tzw. krzaków w obrębie osady. Na własność posiadali ziemię oraz stawy z prawem dziedziczenia. Przywileje te świadczyły o pełnej niezależności i wolności tutejszych włościan.

Opisując granice, Długosz wymienia wsie sąsiadujące z Górkami: Rzeszotary, Siepraw, Olszowice, Lusinę oraz Wrząsowice „i tam rzeka zwana Wosznycza (czyli Woźnica) stanowi granicę.”
Z miejscowością związane są dwie legendy. Jedna głosi, że królowa Jadwiga jadąc z Węgier do Krakowa, pierwszy raz zobaczyła Kraków z góry świątnickiej oraz, że uszkodzony powóz naprawili miejscowi kowale. Druga legenda głosi, że biskup krakowski Stanisław Szczepanowski zasądził spór graniczny między Świątnikami, a Sieprawiem, a w miejscu, w którym biskup wskazał granicę, koń uderzył kopytami w skałę. Znak kopyta powstał na skalnym, stromym wzniesieniu. Również dalsze podania głoszą, że pierwsi Świątniczanie, będąc zatrudnieni na Wawelu, obok pełnienia „stróży” katedry wykonywali różne prace wchodzące w zakres ślusarstwa i kowalstwa.

Świątniki Górne uzyskały prawa miejskie w 1997 r. Od 2001 r. istnieje także Muzeum Ślusarstwa im. Marcina Mikuły.

Polecamy:

http://swiatniki.wordpress.com/

Miasta partnerskie

  • Beaugency  Francja
  • Krzemieniec  Ukraina
  • Múcsony  Węgry

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *